و به هر حال بايد در پيرامون مفاد اين آيه به دقت بحث كرد ، و ديد كه به چه سبب اين منافقين و آن سست ايمانها در اين صحنه حاضر شدند ، و چه شد كه خود را به چنين موقف خطرناك درآوردند ، چون شركت در اين گونه مواقف تنها كار مردان حقيقت است كه خدا دلهايشان را براى ايمان آزموده و شركت منافقين با اسباب عادى معمولى جور نمىآيد ، خلاصه اينكه منافقين چرا در اين صحنه حاضر شدند ؟ و به چه منظورى تا آخرين لحظه با مسلمانان صابر صبر كردند ؟ شايد در ذيل آيات راجع به منافقين و بيماردلان كه به زودى در سوره توبه خواهد آمد - ان شاء اللَّه - تا اندازه اى بحث كنيم . * ( « وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ . . . » ) * كلمه « توفى » به معناى گرفتن تمامى حق است ، و در كلام الهى بيشتر به معناى قبض روح استعمال مىشود ، و در اين آيه آن را به ملائكه نسبت داده ، و در برخى آيات آن را به ملك - الموت منسوب كرده ، مانند آيه « قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ » « 1 » و در برخى ديگر به خود خداى سبحان نسبت داده شده مانند ، « اللَّه يَتَوَفَّى الأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها » « 2 » و اين خود دليل بر اين است كه قبض روح كار ملك الموت است و ملك الموت كاركنانى دارد كه به اذن او و به امرش جانها را مىگيرند ، و خود او به اذن خدا و به امر او عمل مىكند و به همين جهت هم صحيح است گرفتن ارواح را به ملائكه نسبت داد و هم به ملك الموت منسوب كرد و هم به خداى سبحان . * ( « يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ » - ) * از ظاهر اين جمله برمىآيد كه ملائكه هم از جلو كفار را مىزدند و هم از پشت سر ، و اين كنايه است از احاطه و تسلط ملائكه و اينكه آنان را از همه طرف مىزدند . بعضى از مفسرين گفته‌اند : « ادبار » كنايه از نشيمنگاهها است ، و منظور از « وجوه » جلو سرهاى ايشان است ، و زدن به نشيمنگاهها و رويها معنايش خوار و ذليل كردن ايشان است . * ( « وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ » - ) * ملائكه به ايشان گفتند : عذاب سوزان را بچشيد ، و منظور از آن عذاب آتش است . * ( « ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ » - ) * اين جمله تتمه گفتارى است كه خداوند از ملائكه حكايت كرده ، و يا اشاره است به مجموع گفتار ملائكه با مشركين و مجموع افعال آنها با ايشان ، و

--> ( 1 ) بگو درمىيابد شما را آن فرشته مرگى كه گمارده شده است بر شما . سوره الم سجده آيه 11 ( 2 ) خداوند جانها را در هنگام مردنش مىگيرد . سوره زمر آيه 42